EGYPTE - Groepsreis - 9 dagen

Egypte heeft een oppervlakte van 1.002.000 km² (25 maal Nederland, 32 maal België), waarvan vijf procent bouwgrond is. Het land telt ongeveer 77 miljoen inwoners en heeft een bevolkingsdichtheid van 76 inwoners per vierkante kilometer (Nederland 482). Ruim driekwart van de bevolking woont in de Nijlvallei, die slechts vijf procent van de totale landoppervlakte van Egypte beslaat.
Ongeveer een kwart van de bevolking leeft in en rond de hoofdstad Caïro. Nog steeds vindt er een gestage trek van het platteland naar de steden plaats. Door de snelle bevolkingsgroei van 1,8 procent (Nederland 0,2 procent) is ongeveer de helft van de bevolking jonger dan 18 jaar. Voor Egyptenaren is het familieleven van grote betekenis. Ondanks de staatspropaganda voor geboortebeperking willen ouders een flink aantal kinderen hebben. Kinderen kunnen meehelpen op het land en ze kunnen de ouders verzorgen op hun oude dag. Dat is nodig door het ontbreken van goede sociale voorzieningen. Een van de ernstigste consequenties is het tekort aan docenten. Met 56 procent blijft de alfabetisering onder volwassen bevolking in verhouding laag. Dit geldt in sterkere mate voor vrouwen (45 procent ) dan voor mannen (67 procent).
De bevolking is een mengelmoes uit het Midden-Oosten, Afrika en het Middellandse-Zeegebied. Antropologen onderscheiden drie bevolkingsgroepen. De eerste groep zijn de afstammelingen van het Hamito-Semitische ras dat de Nijldelta al duizenden jaren bewoont. Onder dit ras vallen ook de Berbers, die de westelijke woestijn bewonen. Ze spreken hun eigen taal. De tweede bevolkingsgroep zijn de bedoeïenen, Arabische nomaden die eveneens in de woestijn wonen. Je ziet ze voornamelijk in de Sinaïwoestijn. De derde bevolkingsgroep betreft de Nubiers die voornamelijk het zuiden van Egypte bevolken. Deze mensen vind je voornamelijk rondom Aswan en Kom Ombo. Zij zijn de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Egypte en Soedan en hebben gedeeltelijk hun eigen cultuur bewaard zoals hun opzwepende muziek.

Egypte heeft een oppervlakte van 1.002.000 km² (25 maal Nederland, 32 maal België), waarvan vijf procent bouwgrond is. Het land telt ongeveer 77 miljoen inwoners en heeft een bevolkingsdichtheid van 76 inwoners per vierkante kilometer (Nederland 482). Ruim driekwart van de bevolking woont in de Nijlvallei, die slechts vijf procent van de totale landoppervlakte van Egypte beslaat.
Ongeveer een kwart van de bevolking leeft in en rond de hoofdstad Caïro. Nog steeds vindt er een gestage trek van het platteland naar de steden plaats. Door de snelle bevolkingsgroei van 1,8 procent (Nederland 0,2 procent) is ongeveer de helft van de bevolking jonger dan 18 jaar. Voor Egyptenaren is het familieleven van grote betekenis. Ondanks de staatspropaganda voor geboortebeperking willen ouders een flink aantal kinderen hebben. Kinderen kunnen meehelpen op het land en ze kunnen de ouders verzorgen op hun oude dag. Dat is nodig door het ontbreken van goede sociale voorzieningen. Een van de ernstigste consequenties is het tekort aan docenten. Met 56 procent blijft de alfabetisering onder volwassen bevolking in verhouding laag. Dit geldt in sterkere mate voor vrouwen (45 procent ) dan voor mannen (67 procent).
De bevolking is een mengelmoes uit het Midden-Oosten, Afrika en het Middellandse-Zeegebied. Antropologen onderscheiden drie bevolkingsgroepen. De eerste groep zijn de afstammelingen van het Hamito-Semitische ras dat de Nijldelta al duizenden jaren bewoont. Onder dit ras vallen ook de Berbers, die de westelijke woestijn bewonen. Ze spreken hun eigen taal. De tweede bevolkingsgroep zijn de bedoeïenen, Arabische nomaden die eveneens in de woestijn wonen. Je ziet ze voornamelijk in de Sinaïwoestijn. De derde bevolkingsgroep betreft de Nubiers die voornamelijk het zuiden van Egypte bevolken. Deze mensen vind je voornamelijk rondom Aswan en Kom Ombo. Zij zijn de oorspronkelijke bewoners van Zuid-Egypte en Soedan en hebben gedeeltelijk hun eigen cultuur bewaard zoals hun opzwepende muziek.

Post van Egypte naar de Benelux doet er ongeveer 2/3 weken over. Postzegels zijn te koop op het postkantoor, bij grote hotels, musea en voor een paar piaster meer op straat. Blauwe (luchtpost)brievenbussen vind je bij grote hotels, musea en postkantoren.

Internationaal bellen kan vanuit het hotel, bij een telefooncentrale of bij winkels waar International Telephone staat vermeld. Telefoonkaarten zijn op praktisch elke straathoek te koop. Ze zijn in diverse prijsklassen verkrijgbaar. Je kunt ze gebruiken in de geel/groene telefoons die er ook in overvloed zijn. Bellen met gsm is mogelijk maar informeer voor vertrek bij je provider naar de mogelijkheden en kosten. Het internationale landennummer van Egypte is 0020; van Nederland 0031; van België 0032.

Internetcafés zijn wijd verspreid en ook in de meeste grotere hotels kun je terecht.

De Egyptische keuken is bepaald geen haute cuisine maar eenvoudige smakelijke gerechten zijn op iedere straathoek en in restaurants te krijgen. Als ontbijt eten de Egyptenaren ‘foel’, een gerecht van gekookte bonen, olie en knoflook overgoten met citroensap en bestrooid met kummel. Taämiya’, bij ons bekent als falafel, zijn in olie gebakken balletjes van kikkererwten geserveerd in platte broden en tahina, sesamsaus. Kosjari is een mengsel van macaroni, bruine rijst, linzen en kikkererwten overgoten met een pikante tomatensaus en gegarneerd met gebakken uitjes en citroensap. Fatir is een soort pizza van bladerdeeg die de kok hoog boven zijn hoofd laat ronddraaien om hem zo op te rekken voordat hij gevuld wordt met rozijnen en honing of met schapenvlees, kaas en olijven. Lunchtijd is rond 14.00 uur, het avondeten is vaak na 20.00 uur.
Een maaltijd in een restaurant begint met een sortering mezze die kunnen bestaan uit olijven, tahina, babaghanoeg (puree van aubergines), hoemmoes (puree van kikkererwten) of wara’a einag (gevulde wijnbladeren). Mezze worden gegeten door ze met een stukje brood van het bord te scheppen. Daarbij worden salades geserveerd. Hoofdgerechten zijn gegrilde of gebraden duiven, met gehakt gevulde aubergines (batingan), kebab, kofta (gehaktballetjes van gekruid schapenvlees) of kip met rijst. Zoetigheid of fruit ronden de maaltijd af . Omm ali, de moeder van ali, is een fijn gebak van bladerdeeg overgoten met warme melk met een kaneelgeur en bestrooid met amandelen, kokos, pistachenoten en rozijnen.
Een maaltijd bij iemand thuis kan een kostelijke ervaring zijn want je krijgt er vaak heel andere gerechten dan in de restaurants. In huis wordt er vaak op de grond, op matten gegeten. Hotels serveren ook westerse ontbijten en maaltijden, in de meeste plaatsen zijn er restaurants met een internationale keuken.

Thee, koffie en karkadee zijn de nationale dranken. Thee, chay, wordt in kleine glazen geserveerd en is heel sterk. Thee uit een theezakje bestel je door naar chay lipton te vragen. Koffie, ahoea, wordt in kopjes of glazen geserveerd en is een zeer sterke Turkse koffie, soms verrijkt met kardemom. Egyptenaren houden van zoet, geef bij de bestelling aan hoeveel suiker je wenst te hebben. Voor een westers kopje koffie vraag je om nescafé. De derde nationale drank is karkadee, een kruidenthee van de donkerrode bloemen van de hibiscus. Ondanks de grote hoeveelheid suiker die erin gaat, heeft de karkadee toch een zure smaak. De drank is erg verfrissend, of je het nu warm of koud drinkt.
Water uit de kraan kun je niet drinken. Mineraalwater en diverse frisdranken zijn vrijwel overal te koop. IJsblokjes worden vaak gemaakt van gewoon leidingwater en zijn daarom ook af te raden. Warme drankjes als thee of karkadee vallen in deze warme landen meestal beter dan ijskoude drankjes. Alcoholgebruik is volgens de islam verboden maar wordt door de meeste Egyptenaren gedoogd. Koffiehuizen serveren geen alcohol en de weinige bars die dat wel doen zijn afgeschermd tegen de blikken van de buitenwereld. In sommige levensmiddelenwinkels die gerund worden door Kopten, vind je bier en wijn. Alcoholische dranken zijn relatief duur.

Egypte kent tal van nationale feestdagen om revoluties, onafhankelijkheid, oorlogen en martelaars te herdenken. Feest van de Teruggave van de Sinaï door Israël (25 april); Feest van de Terugtrekking vertrek van de laatste Britse troepen in 1956 (18 juni); Gedenkdag van de Revolutie van 1952 (23 juli); Overwinning van Egypte op Israël 1973 en de moord op president Sadat 1981 (6 oktober); Nationale Suezdag (23 oktober); Dag van de nationale bevrijding (23 december). Ook Nieuwjaar en de Dag van de Arbeid (1 mei) zijn officiële vrije dagen.

De islamitische kalender is geba­seerd op het maanjaar wijkt de telling ervan af van de westerse, Gregoriaanse kalender. Volgens de westerse kalender schuiven de islamitische feestdagen ieder jaar tien à elf dagen naar voren. De grootste islamitische feesten zijn de ramadan, het suikerfeest en het offerfeest.
De ramadan (11 augustus 2010) is het belangrijkste islamitische feest. Het feest duurt de hele negende maand van het islamitische jaar en is de vastenmaand. Tijdens deze periode eten, drinken en roken moslims niet tussen zonsopgang en zonsondergang. De ramadan kan leiden tot enig ongemak; veel restaurants zijn dicht; eten, drinken en roken in het openbaar wordt niet op prijs gesteld. Voor toeristen wordt wel gekookt en gezorgd. Het spreekt vanzelf dat je de mensen niet de ogen moet uitsteken door vlak voor hun neus te eten.
Het driedaagse suikerfeest, Aid el Seg¬hir of Aid al-Fitr (10 september 2010) genaamd, luidt het einde van de ramadan in. Het huis wordt nog een keer gepoetst en de mensen kleden zich zo mooi mogelijk. Iedereen gaat bij elkaar op bezoek om elkaar te feliciteren met een goed volbrachte vastenperiode. Ook de armen krijgen iets extras. Met het suikerfeest begint het bedevaartsseizoen naar Mekka.
Het offerfeest, Aid el Khebir (17 november 2010), begint op de tiende dag van de laatste maand van het jaar. Ter herdenking van Abraham worden op die dag overal schapen geslacht. Abraham was immers bereid zijn zoon aan God te offeren, maar die verving de jongen op het laatste moment door een schaap.
Andere belangrijke dagen zijn Premier Moharem, het islamitisch nieuwjaar (8 december 2010) en Mouloud (26 februari 2010), de verjaardag van de profeet Mohammed.

Kopten houden orthodox christelijke feestdagen aan. Op 7 januari wordt het koptisch Kerstmis gevierd. Sjam al-Nassim, het kleurrijke, koptische lentefeest wordt door alle Egyptische families gevierd met een dagje uit in het park of aan het strand. Het valt op de eerste maandag na het koptisch Pasen.

Egyptenaren zijn erg gastvrij, ook tegen vreemden. Mocht je bij iemand thuis uitgenodigd worden, trek dan je schoenen uit voordat je het huis binnentreedt. Voorkom het tonen van de schoenzolen; dit wordt als uiterst respectloos ervaren. Het is beleefd om je gastheer een cadeautje (gebak, snoepjes of bloemen) te geven en denk eraan om niet met je linkerhand te eten, die wordt immers gebruikt om het achterwerk te reinigen.

Voor Egyptische normen is het erg onbeleefd om meteen ter zake te komen. Of het nu gaat om de aankoop in een winkel, een zakenbezoek of andere contacten, neem rustig de tijd om een praatje te maken, naar familieleven te informeren en een kopje koffie of thee te drinken. De Egyptenaar neemt voor alles de tijd en scheidt veel minder het zakelijke van zijn privé-leven.

De islam maakt een belangrijk onderscheid tussen dat wat ‘hallal’ is, namelijk in overeenstemming met de koran en dat wat ‘haram’ is, datgene dat tegen de letter of de geest van de koran indruist. In eerste instantie worden deze begrippen gebruikt bij eten en drinken. Alcohol en varkensvlees zijn haram en mogen dus niet genuttigd worden door moslims. Het begrip kent echter ook een ruimere betekenis. Het leven in het Midden-Oosten wordt meer dan in het Westen bepaald door de mate van respect die hij koestert. Ouderdom levert respect op, evenals het bekleden van een functie bijvoorbeeld leraar zijn of moslim zijn en een vroom leven leiden. Ook een westerse toerist, die doorgaans geen moslim is, kan door zich goed te gedragen een basis voor respect creëren en zal ook als zodanig worden behandeld. Maar vertoont deze uitgesproken haram gedrag, dan is de kans dat deze slecht behandeld wordt, afgezet of zelfs bestolen wordt, aanzienlijk groter. Dit geldt bijvoorbeeld voor een vrouw die zich al te bloot vertoont, een dronkelap of iemand die openlijk voor zijn homoseksualiteit uitkomt.
Mocht je een moskee willen bezoeken, bedek dan wel je armen en benen en doe iets op het hoofd (vrouwen). Schoenen laat je bij de ingang staan. Voor vrouwen is vaak slechts een deel van de moskee toegankelijk. Mannen in korte broek lopen het risico niet in de moskee toegelaten te worden, omslagdoek of niet. Vrijdag is de islamitische zondag. Tijdens het vrijdagmiddaggebed mogen niet-moslims vaak niet in de moskee komen. Leid een moslim niet van zijn gebed af door voor hem langs te lopen bijvoorbeeld. Zijn verbinding met Mekka wordt dan doorbroken en zijn gebed ongeldig.

Terwijl mannen elkaar openlijk kunnen kussen of vasthouden op straat, is lichamelijk contact tussen mannen en vrouwen niet gepast in het openbaar en al helemaal niet in de buurt van een moskee. Egyptenaren zullen dus nooit een vrouw omhelzen als begroeting en al helemaal niet op de wang kussen.

Alcoholgebruik is voor de islam verboden maar wordt door het islamitische gedeelte van de bevolking gedoogd. Egyptenaren stellen het erg op prijs als er discreet wordt gedronken.

Soms heeft een winkelier geen of niet genoeg wisselgeld. Je krijgt dan een snoepje of andere kleinigheid om het verlies te compenseren.

Egyptenaren houden van een relaxed ritme en proberen zoveel mogelijk stress te vermijden. Een veelgehoord antwoord is dan ook ‘Insha Allah’; als Allah het wil.
Van reizigers wordt verwacht dat ze zich gepast kleden. Kleding moet de schouders bedekken en rokken of broeken moeten tot de knie komen. Topless zonnen op het strand bij Hurghada of in de Sinaï kan echt niet.

De welgestelde klasse in de grote steden geeft de voorkeur aan westerse kleding. In de lagere klassen dragen mannen meestal westerse kleding maar vrouwen kiezen vaker voor de traditionele dracht. De traditionele kleding voor mannen bestaat uit de galabia, een wijd flanellen of katoenen hemd dat afhangt tot op de voeten. Sommigen dragen er de abaya, een lange wijde mantel overheen en om hun hoofd een emma (tulband).
Vrouwen zijn vaak in het zwart gekleed, een wijde mantel en een grote omslagdoek. Deze is vaak meters lang en wordt om het lichaam en over het hoofd gedraaid. Op het voorhoofd dragen veel vrouwen een snoertje van gele, groene of rode kralen. Ook zijn er veel vrouwen die fel gekleurde katoenen jurken dragen met een zwarte doek of mantel eroverheen. De populariteit van de sluier is de laatste jaren toegenomen. Ze variëren van modieus vastgespelde doekjes tot een zwarte doek die alleen de ogen vrijlaat.

Het getuigt van respect om bij de keuze van je kleding rekening te houden met het feit dat je in een overwegend islamitisch land reist. Overal in het Midden Oosten zijn strakke kleding en blote schouders en kuiten voor vrouwen taboe. Vrouwen die zich in de ogen van Egyptenaren te bloot kleden lopen het risico dat ze lastig gevallen worden. Ze vatten het op als provocerend of uitdagend gedrag.
Vrouwen die zich discreet kleden kunnen in Egypte doorgaans redelijk relaxed reizen. Maar als vrouw kun je zeker op het platteland beter niet naar een koffiehuis gaan of naar andere plaatsen waar alleen mannen komen. Probeer direct oogcontact te vermijden, want dit wordt al snel als een uitnodiging opgevat. In het algemeen heb je als vrouw minder problemen als je een bepaald zelfvertrouwen uitstraalt. Mocht je toch worden lastiggevallen dan kun je het proberen te negeren of je laat duidelijk merken dat je hier niet van gediend bent. Woorden als aib (schande!) of haraam (schaam je!, schande!) kunnen hierbij van nut zijn.

Koffiehuizen zijn ontmoetingsplaatsen voor mannen want ze zijn in principe niet bedoeld voor vrouwen, al worden westerse vrouwen er soms getolereerd. Je kunt ze vergelijken met onze bruine kroeg maar dan zonder alcohol. Je hoort er het laatste nieuws, vindt er personeel, speelt er domino of een potje kaarten. Dat alles gaat gepaard met een kopje sterke koffie en veel kabaal. De koffiehuizen, ‘qahwa’, stammen uit de zestiende eeuw, toen de koffie en tabak via Arabische landen en Perzië hun intrede deden. Qahwa betekent letterlijk koffie.
Een andere favoriete bezigheid in een koffiehuis is het roken van een shisha, waterpijp. Een shisha rook je niet zomaar even tussendoor zoals je een sigaret rookt. Alleen al het aansteken ervan vraagt de nodige tijd. De hoeveelheid water en tabak moeten goed op elkaar af gestemd zijn en de gloeiende kooltjes worden regelmatig verschoven. Het is gebruikelijk om een shisha te delen. Iedereen die rookt krijgt een eigen mondstuk om op de pijp te klikken. Bij het doorgeven van de pijp wordt de slang dubbelgevouwen en het mondstuk naar beneden gericht. Een omhoog gerichte pijp is schunnig, vooral in gemengd gezelschap. In restaurants wordt een waterpijp ook als toetje aangeboden. Soms roken ook Arabische vrouwen mee maar wel zo discreet mogelijk. In Egypte is waterpijp roken eigenlijk een mannenaangelegenheid, dit in tegenstelling tot Syrië en Libanon waar ook vrouwen waterpijp roken. Tot voor kort was het roken van een shisha een aangelegenheid voor oude mannen, tegenwoordig is het weer helemaal in bij jongeren. Ook meisjes zie je tegenwoordig wel eens roken vooral in de trendy cafés in de westelijke buitenwijken van Cairo.

Meer informatie over culturele verschillen en omgangsvormen vind je in TE GAST IN Egypte (te bestellen via www.tegastin.nl).

Egypte heeft een woestijnklimaat en, in het uiterste noorden, een mediterraan klimaat. Gemiddeld valt er in het noorden zo'n twintig centimeter regen per jaar terwijl dat in het zuiden maar twee millimeter is. In de wintermaanden is het koel maar in de zomer kan de temperatuur op sommige plaatsen oplopen tot 50°C.

's Nachts kan de temperatuur in de woestijn ruim twintig graden dalen. Vanwege dit grote verschil zul je de nachten, al is het dan bijvoorbeeld nog zo'n 25°C, toch als koel ervaren. Ook de Sinaï heeft een woestijnklimaat, maar de weersschommelingen zijn hier nog extremer. Vooral in de hoger gelegen gebieden zijn de temperatuursverschillen groter dan in de rest van het land en er valt hier ook vaker neerslag. Aan de oostkust van de Sinaï (Dahab) is het echter altijd warm en zijn de nachten hooguit tien graden koeler. De temperatuur van het water is 's winters tussen de 18 en 20°C en 's zomers tussen de 24 en 28°C. De beste tijd van het jaar om te reizen zijn het voorjaar en het najaar. 

Klimaattabel:
De vier cijfers die telkens worden genoemd zijn van links naar rechts: de gemiddelde temperatuur in graden Celsius, aantal zonuren per dag, aantal dagen per maand met minimaal 1 mm-neerslag per dag en- de gemiddelde temperatuur van het zeewater (indien van toepassing).

CAIRO

De slagader van Egypte wordt gevormd door de rivier de Nijl. Drie keer per jaar kan hier geoogst worden. In de vallei worden gewassen als granen, katoen, klaver en suikerriet verbouwd. Ten noorden van Caïro gaat de Nijl over in een tweehonderd kilometer brede delta die uitmondt in de Middellandse Zee. Ten westen van de Nijl ligt de Libische woestijn, een gebied van heuvels en zandduinen, waar nog de jakhals en hyena leven. Ten oosten van de Nijl strekt zich de Arabische woestijn uit. Een ruig en bergachtig gebied met diepe door het water uitgesleten wadi’s. Dit landschap zet zich voort in de Sinaï met in het zuiden de hoogste bergtop, Jebel Katarina (2640 meter). Deze natuurlijke barrières hebben ertoe bijgedragen dat de cultuur van de farao's maar liefst drieduizend jaar kon standhouden. Maar liefst 95 procent van de oppervlakte van het land bestaat uit woestijn. Er zijn diverse oases met dadelpalmen en bananenplantages die een bestaan bieden aan kleine nederzettingen van woestijnbewoners. De Rode Zee herbergt vele fel gekleurde tropische vissen, rifhaaien, dolfijnen, schildpadden, roggen en fraai gevormde koralen. Ze vormt het Mekka voor duikers en snorkelaars en wordt in de duikwereld erkend als een van de mooiste onderwatergebieden ter wereld.

De Egyptische bevolking bestaat uit ongeveer negentig procent soennitische moslims, vijf tot tien procent koptische christenen (een variant van het christendom die ouder is dan de Europese), overige christenen en een klein aantal joden.

Het woord 'islam' betekent letterlijk 'overgave aan de wil van God'. Vijf maal per dag moet de moslim in gebed en spreekt dan de shahada uit. 'La ilaha illa Allah. Muhammudu rasulu Allah.' 'Er is niets goddelijks behalve God. Mohammed is zijn profeet.' De shahada, geloofsbelijdenis, is de eerste en belangrijkste van de vijf pilaren of verplichtingen van de islam. Voorafgaand aan het gebed worden eerst gezicht, voeten en armen gereinigd. Het ritueel van het bidden, de salat, is de tweede pilaar. Vanaf de minaret wordt aangekondigd wanneer het tijd is voor de salat. De overige drie verplichtingen of pilaren zijn het geven van aalmoezen aan de armen ofwel de plicht tot zakat, het vasten tijdens de heilige maand ramadan, saum genaamd, en de haj, de bedevaart naar Mekka. Deze vijf pilaren of verplichtingen staan in de koran, het heilige schrift van de islam die in de zesde eeuw werd opgetekend door de profeet Mohammed.

De islam is de jongste van de vijf wereldgodsdiensten. Haar jaartelling begint in het jaar 622 van de christelijke jaartelling wanneer de profeet Mohammed de hizjra onderneemt, de vlucht van Mekka naar Medina. Terwijl het christendom en het joodse geloof zich vanuit het Midden-Oosten in westelijke richting verbreidden waren de woestijnnomaden van het Saoedische schiereiland blijven steken in het meergodendom. De harde strijd om het bestaan in het genadeloze woestijnklimaat bracht ook een harde cultuur met zich mee waarin stamhoofden het absolute recht op leven en dood hadden en vrouwen en slaven zijn bezit waren.

Mohammed kreeg op zijn veertigste een visioen waarin de stralende engel Gabriël hem de leer van God meedeelde. Vanaf dat moment begon hij de nieuwe leer te prediken. De profeet keerde zich radicaal af van de geldende cultuur door Allah de hoogste autoriteit te maken en de principiële gelijkwaardigheid van man en vrouw te prediken en haar erfrecht te geven. Slaven die zich bekeerden werden vrijgekocht door zijn volgelingen. Met zijn stichting van de umma, de eenheid van alle gelovigen, doorbrak de profeet de sterk stamgebonden loyaliteit van zijn medemensen. Na elf jaar prediking werd de profeet zijn eigen stad Mekka uitgejaagd.
De islam verspreidde zich na zijn dood in het jaar 632. Zijn visioenen en preken werden daarna op schrift gesteld en gebundeld in de koran die twintig jaar na zijn dood gereed was. Nog geen twee eeuwen later hadden het hele Midden-Oosten en Noord-Afrika kennis gemaakt met de nieuwe religie. Naast de visioenen van de profeet, die gelijkstonden aan het woord van God, werden zijn preken een belangrijke bron van gezag (de hadith). Verder werden een aantal geboden en verboden gebundeld tot de sharia, het islamitische recht.
Een deel van deze regels zijn weerspiegeld in het recht en de ethiek van Egypte. De sharia kent een belangrijke categorisering van handelingen: verplichte handelingen (fard) zoals reiniging voor het gebed, aanbevolen handelingen (sunna) zoals de besnijdenis, afkeurenswaardige handelingen (makruh) zoals het drinken van alcohol en streng verboden handelingen (haram) zoals incest, stelen, overspel en opstand tegen vader en moeder. Het begrip hallal geeft aan dat voedsel in overeenstemming met de koran is. Zo moet een dier ritueel geslacht worden en mag geen varkensvlees worden gegeten.
De islam is in veel opzichten verwant met het christendom en jodendom. Niet alleen de koran wordt door de islamieten als heilig boek beschouwd. Ook de bijbel is belangrijk in deze religie. Abraham of Ibrahim en Jezus ofwel de profeet Isa worden door hen beschouwd als belangrijke profeten. Er is een laatste dag, een hemel en een hel en er zijn duivels en engelen. Alleen kennen zij geen Messias en is de profeet Mohammed de belangrijkste en laatste boodschapper van God geweest.

In principe kunnen alle moslims optreden als imam, de voorganger in het gebed. Ook de muezzin die vijf maal daags oproept tot het gebed is geen beroepsgeestelijke. De belangrijkste verschillen die opvallen wanneer we kerken vergelijken met moskeeën is, afgezien van het verschil in bouwstijl, de afwezigheid in islamitische godshuizen van afbeeldingen van mensen, goden en dieren. De decoraties bestaan uitsluitend uit koranteksten, geometrische figuren en plantenmotieven. De nabootsing van de schepping is godslasterlijk.

Naast moslims is er in Egypte een kleine groep kopten. Het woord kopt is afgeleid van het Griekse woord 'Aigyptos', waarmee het Egyptische volk aangeduid wordt dat door de Arabieren werd overwonnen. De koptische kerk is gebaseerd op de preken van de evangelist Marcus. Hij bracht, een paar jaar na de kruisiging van Christus, het christendom naar Egypte. De koptische gemeenschap heeft een duidelijke eigen plaats in de hedendaagse Egyptische samenleving, die door overheid en islam wordt gerespecteerd. Dagelijks komt ze samen in de duizenden koptische kerken die het land rijk is om te bidden en hun geloof te belijden. Hun culturele, spirituele en historische schatten liggen verspreid door het hele land. Zelfs in de meest afgelegen en ondoorgrondelijke oase, zoals de Kharga diep in het zuiden. De kopten vasten, in tegenstelling tot de christenen maar liefst 210 dagen per jaar. Tijdens deze periode mogen geen dierlijke producten gegeten worden en vanaf zonsopgang tot zonsondergang mag er zelfs helemaal niet gegeten of gedronken worden.

De officiële taal van Egypte is Arabisch. Binnen het Arabische taalgebruik onderscheidt men drie registers. Het eerste is de gesproken taal, de informele taal die gesproken wordt op straat en die hoort tot de groep oosterse Arabische dialecten zoals het Syrisch, het Libanees of het Jordaans. Deze taal bestaat niet in schrift. Egypte kent binnen deze informele taal een aantal dialecten zoals het Cairees, Saidische dialect in Opper Egypte en het dialect in de Fayyum. Daarnaast wordt er in het zuiden ook Nubisch gesproken, een Hamitische taal. Egyptisch Arabisch wordt ook buiten Egypte goed verstaan dankzij de verspreiding van ‘films en lectuur afkomstig uit Egypte’. Naast de gesproken taal is er het Standaard Arabisch, de geschreven taal die in alle landen ongeveer hetzelfde is. Het is de taal van de krant maar ook de politici spreken het bij officiële redevoeringen. Het derde register is het klassieke Arabisch, de zevende eeuwse taal waarin de koran is geschreven. De kennis van deze taal is bij de meeste eerder passief en beperkt zich tot het kunnen opzeggen van koranpassages. Hoewel je in toeristengebieden wel terecht kunt met Engels, is het zeker de moeite waard een paar woorden of zinnen Egyptisch te leren. De lokale bevolking zal dat zeker waarderen.

Vooraf enkele uitspraakregels:
j: als een 'zachte k' zoals 'good' in het Engels.
‘ : een keelklank die benaderd wordt door de ‘a’ diep achter in de keel uit te spreken.
kh: als een ‘harde g’
h: als een ‘harde h’ uitgesproken van achter uit de keel.
gh: als de ‘r’ in Paris

Welkom, hallo
Ahlan wa Sahlan

Antwoord: lett. jij/jul­lie evenzeer
Ahlan bieklbiekoem

Goede morgen
Sabaah al-khair

Antwoord: lett. mor­gen van licht
Sabaah al-noer

Goede middag/avond
Masaa al-khair

Antwoord: lett. avond van licht
Masaa al-noer

Prettig kennis met u te maken
Foersa sa’ieda

Antwoord: lett. ik ben het gelukkigst
Ana I-as’ad

Hoe gaat het met je/u?
Izzayyik/ izzayikkoem

Goed, godzijdank
Kwayyis, alhamdoe lillaa

Spreek je Egyptisch?
Bititkallim masri?

Een beetje
Swaya

Hoe heet je?
Ismik ee?

Mijn naam is ...
Ismie ...

Dank u wel
Shoekran

Geen dank / graag ge­daan
Afwan / ayy khidma

Waar kom je vandaan?
Baladek ee?

Ik kom uit Nederland
Ana min Hoelanda

Waar ga je heen?
Raah feen?

Ik ga naar Aswan
Raah Aswan

Mag ik even? (b.v. te­gen ober)
Law samaht

Een kop koffie/ thee als­tublieft
Finjaan ahwa/ shay min fadlik

Okay
Tayyib/ maashi

Het doet er niet toe
Ma'alesh

Ja/ nee
Aywa/ la

Sorry
Mut’assifa

Gedraag je!
Ihtaram nafsik

Hou op/ nu is het ge­noeg!
Khallas

Waar is een hotel/ taxi/ bus?
Feen foendoe/ tex/ oto­bies?

Links/ rechts/ rechtdoor
Shamaal/ yamien/ ‘ala toel

Hoeveel kost dat?
Bikaam?

Egyptische pond
Ginnee

Tot ziens
Ma'a salaama

1 = waahid
2 = itneen
3 = talaata
4 = arba’a
5 = khamsa
6 = sitta
7 = sab’a
8 = tamanya
9 = tis’a
10 = ‘ashara

Ambassade van Egypte in Nederland
Badhuisweg 92, 2587 CL Den Haag
T 00 31 (0)70 354 20 00 / 45 35
F 00 31 (0)70 354 33 04

Ambassade van Egypte in België
Uruguylaan 19, 1000 Brussel
T 00 32 (0)2 663 58 00
F 00 32 (0)2 675 58 88

Ambassade van Nederland in Egypte
18, Hassan Sabri Street, 11211 Zamalek, Caïro
T 00 20 2 2739 55 00
F 00 20 2 2736 52 49 
I  www.mfa.nl/kai

Ambassade van België in Egypte
Shari'a Kamel el-Shinnawi 20, 11511 Garden City, Caïro
T 00 20 2 2794 74 94 - 96
F 00 20 2 2794 31 47 
I  www.diplomatie.be/caironl

Voor de meest actuele informatie verwijzen we naar de website van het Nederlandse ministerie van Buitenlandse zaken www.minbuza.nl en het Belgische ministerie van Buitenlandse zaken www.diplomatie.be.

We adviseren je om de bagage mee te nemen in een rugzak (met binnenframe) of in een weekendtas. Een harde koffer raden we af. Het gewicht van je bagage kan meestal beperkt blijven tot maximaal twaalf kilo per persoon.

Wat betreft je kleding raden we je aan om praktische kleding mee te nemen die zich makkelijk laat combineren (laag over laag). We vragen je om in je kledingkeuze respect te tonen voor de lokale islamitische cultuur. Voor dames geldt: schouders en knieen bedekt.

Denk bij het samenstellen van je bagage aan bijvoorbeeld: kleding en toiletartikelen, zaklamp, waterfles, lakenzak, slaapzak, muggenafweermiddel, zonnebrand, zwemkleding, naaigerei, wasmiddel, universeel geldige verloopstekker, reisgids, voldoende fotomateriaal, badslippers, wekker, schrijfgerei, pleisters, verband, schaartje, beker en zakmes.

Stevige wandelschoenen zijn wenselijk.

Vergeet ook niet een warme slaapzak en warme kleding mee te nemen, een absolute noodzaak voor de koude nachten in de woestijn. Dit geldt voor reizen gedurende het hele jaar. Voor de overige uitrusting voor het kamperen in de Westelijke Woestijn wordt gezorgd.

Handbagage
Vanaf 6 november 2006 gelden voor alle vliegtuigpassagiers binnen de Europese Unie (EU) nieuwe regels voor wat mee mag in de handbagage. Vloeistoffen, gels en spuitbussen in de handbagage mogen alleen in kleine hoeveelheden (max. 100 ml per stuk) én op de juiste manier verpakt worden meegenomen. Dit geldt voor alle passagiers die vertrekken van, of overstappen op, een vliegveld binnen de Europese Unie.

De nieuwe regels gelden voor vloeistoffen zoals water en andere drankjes voor consumptie. Ook geldt het voor gels, pasta's, lotions en de inhoud van spuitbussen. Toiletartikelen zoals tandpasta, scheerschuim, haargel, lipgloss en crèmes vallen hier dus ook onder.

Dit zijn de regels voor vloeistoffen in je handbagage:
1. je kunt alleen nog vloeistoffen en gels meenemen in verpakkingen van niet meer dan 100 milliliter.
2. deze verpakkingen mogen alleen worden meegenomen in een doorzichtige plastic zak.
3. per persoon mag één doorzichtige plastic zak worden meegenomen.
4. de doorzichtige plastic zak mag niet groter zijn dan 1 liter.
5. de doorzichtige plastic zak moet hersluitbaar zijn.
Je kunt een geschikte doorzichtige plastic zak van thuis meenemen.

Er zijn twee uitzonderingen:
1. babyvoeding, die je tijdens de vlucht nodig hebt
2. medicijnen, die je tijdens de vlucht nodig hebt

Aankopen op de luchthavens en aan boord
Na de ticket- en/of paspoortcontrole kun je op de Europese luchthavens en in het vliegtuig van een Europese luchtvaartmaatschappij nog steeds je (taxfree) aankopen doen. Vloeistoffen en gels die je ná de ticket- en/of paspoortcontrole of in het vliegtuig hebt gekocht, worden door de winkel of aan boord (wanneer nodig) voor je verpakt en verzegeld. Het zegel is één dag geldig. Als je op een volgend vliegveld moet overstappen mag je het zegel niet verbreken tot je op je eindbestemming bent aangekomen.

Apart aanbieden van je handbagage
Bij de handbagagecontrole moet je alle vloeistoffen apart aanbieden. Voor de doorzichtige plastic zak geldt dat de verpakkingen er gemakkelijk in moeten passen en de zak gesloten is. Ook jassen, colberts en grote elektrische apparaten, zoals laptops, moet je apart aanbieden bij de handbagagecontrole.

De netspanning in Egypte is 220 Volt. Soms zijn er stroomstoringen, een zaklamp is daarom handig. Een verloopstekker is niet noodzakelijk. Kijk voor meer informatie over voltage en gebruikte stekkers op de website van www.kropla.com.

In Egypte geldt het principe 'voor wat hoort wat'. Dat betekent dat er, na vrijwel elke bewezen dienst, om baksjiesj (fooien) gevraagd zal vragen. Mensen leven soms volledig van baksjiesj. Een vaste baan hebben ze niet. En als ze die al hebben dan is hun inkomen zo laag dat het aangevuld moet worden. Eyptenaren zijn bekend om hun vindingrijkheid in het vangen van fooien. En kunnen soms ook erg opdringerig zijn. Schat altijd de verleende dienst op waarde en geef dienovereenkomstig, Egyptenaren doen dat ook. De plaatselijke bevolking is gewend aan het geven van baksjiesj en heeft daarom altijd kleingeld (vijftig piaster en één pond) op zak.

Bedelen komt niet zoveel voor in Egypte. Door bedelaars geld te geven los je hun problemen allerminst op. Eerder worden ze op deze manier afhankelijk van dit soort inkomsten. De werkelijkheid achter elke bedelaar kan heel verschillend zijn. Voor sommigen is het de enige mogelijkheid om te kunnen overleven. Dat geldt bijvoorbeeld voor oude of invalide mensen. Die kun je natuurlijk een muntje geven, vooral wanneer je ziet dat de lokale bevolking het ook doet. Maar een grote groep bedelt omdat ze verslaafd zijn aan alcohol en/of drugs. Kinderen kun je in principe beter geen geld geven, hooguit fruit of iets anders te eten. Als kinderen op deze manier aan hun geld kunnen komen, zijn ze weinig gemotiveerd om nog naar school te gaan of te gaan werken.

Mogelijk word je aangesproken door kinderen die vragen om pennen of andere cadeautjes. Ga hier niet op in, het werkt opdringerig gedrag in de hand. Door in te gaan op de vraag om cadeautjes te geven help je zeker om het fenomeen in stand te houden, en dus ook om het idee in stand te houden dat toeristen niet met hetzelfde respect benaderd hoeven te worden als de lokale bevolking. Bovendien kunnen onderlinge verhoudingen verstoord worden: het kan – buiten het gezichtsveld van de gever – soms leiden tot ruzies en conflicten. Het kortdurende gevoel een kind blij te maken weegt niet op tegen de negatieve langtermijn effecten. Als je kinderen echt wilt helpen kun je beter een erkende ontwikkelingsorganisatie of een lokaal ontwikkelingsproject steunen.

Egypte is een fotogeniek land, niet alleen vanwege de natuur maar vooral ook vanwege de mensen. Over het algemeen vinden de Egyptenaren het geen probleem om gefotografeerd te worden. Wees terughoudend met het fotograferen van vrouwen.
Als je mensen fotografeert doe het dan met respect. Mensen staan er immers niet op te wachten om slechts als foto-object te dienen. Neem dan ook de tijd om een foto te maken en toon belangstelling, bijvoorbeeld door iemand eerst te begroeten en een praatje te maken. Het werkt vaak ook ontwapenend als de digitale fotograaf laat zien wat er op het beeldschermpje te zien is. Vraag mensen altijd eerst om toestemming als je ze wilt fotograferen. Dat kan soms ook zonder woorden: door de camera omhoog te houden en met gebaren duidelijk te maken dat je een foto zou willen maken. Een positieve of een afwerende reactie is meestal eenvoudig herkend. Respecteer het als mensen liever niet gefotografeerd willen worden en blijf vriendelijk. Mensen kunnen hele goede redenen hebben om niet gefotografeerd te willen worden. Mensen kunnen zich afvragen wat er met hun afbeelding gebeurt. Soms spelen religieuze motieven een rol: men denkt dat er met een foto een stukje van de ziel wordt ontnomen. Anderen willen liever niet tijdens het werk, ongewassen of in vieze kleren op de foto. Sommige vrouwen houden er niet van om gefotografeerd te worden door vreemde mannen. Het kan ook gebeuren dat mensen alleen tegen betaling op de foto willen. Respecteer deze voorwaarde en ga in een dergelijk geval niet van een afstand stiekem fotograferen. Het is onfatsoenlijk en kan aanleiding geven tot agressieve reacties.

In moskeeën is terughoudendheid geboden. Fotografeer liever geen biddende mensen. Oudheden mag je over het algemeen fotograferen en filmen. In musea en graven dien je echter voor een vergunning te betalen. Daarmee heb je recht opnames te maken, zij het soms met beperkingen. Flitslicht is vaak verboden omdat het de schilderijen in tombes aantast. Het is verboden om van militaire objecten, havens, ambassades, stations en andere openbare gebouwen waaronder bruggen en dammen opnames te maken.

Voor Egypte worden vaccinaties beslist aangeraden. Voor de actuele stand van zaken verwijzen we naar www.lcr.nl, de website van het Landelijk Coördinatiecentrum Reizigersadvisering (LCR) dat de richtlijnen uitgeeft voor vaccinaties en preventie van malaria. Je kunt ook bellen met de Landelijke Vaccinatielijn voor Reizigers (0900-9584), circa € 0,45 per minuut. Reizigers uit België vinden vergelijkbare informatie op www.itg.be, de website van het Instituut voor Tropische Geneeskunde in Antwerpen.
Voor een advies op maat word je aangeraden vier tot zes weken voor vertrek contact op te nemen met je huisarts, de Reisdokter (www.dereisdokter.nl), een vaccinatieafdeling van de GGD (www.ggd.nl), het Tropencentrum AMC in Amsterdam (www.tropencentrum.nl) of Travel Clinic Havenziekenhuis in Rotterdam (www.travelclinic.com). Laat bij een bezoek altijd de geplande reisroute zien.

Neem een kleine reisapotheek mee met daarin o.a. jodium, pleisters, sterilon en middelen tegen koorts, diarree, verstopping, insectenbeten, zonnebrand en eventueel een middel tegen reisziekte. Denk ook aan een tekentang, thermometer (onbreekbaar), ORS (Oral Rehydration Salts, tegen uitdroging) en vitaminetabletten. Voor de hygiëne op reis o.a. een flesje desinfecteergel (daarmee kun je zonder water en zeep je handen wassen), ontsmettingsdoekjes en condooms. Als je naar een malariagebied gaat, denk dan aan anti-malaria tabletten en een geïmpregneerd muskietennet. Bovenstaande lijst is niet volledig, raadpleeg voor meer informatie over gezondheidsrisico's en de te nemen voorzorgsmaatregelen voor en tijdens de reis de website van Tropenzorg (www.tropenzorg.nl) of ga langs bij je huisarts, apotheek of vaccinerende instelling.

Zorg dat je tijdens de reis het vaccinatieboekje en bloedgroepgegevens bij je hebt. Handig om mee te nemen is het Europees medisch paspoort, een document waarmee je in urgente situaties veel problemen kan voorkomen. Het paspoort is opgesteld in elf talen, waardoor de hulpverlener (in het buitenland) eenvoudig de gegevens van de patiënt, zijn of haar ziekten, aandoeningen en medicijngebruik kan opzoeken. Ook is vermeld wie de behandelende arts is en wie er in dringende gevallen gewaarschuwd kan worden. Het medisch paspoort is onder andere verkrijgbaar bij huisarts, de Reisdokter, apotheek en GGD.

Bij aankomst is het zaak de tijd te nemen om te acclimatiseren. Probeer na aankomst het lokale levensritme over te nemen. Uiteraard voorzover het reisschema dat toelaat. Sta vroeg op, neem tussen de middag een paar uur rust en ga bijtijds naar bed. De straling van de zon in de (sub)tropen is bijzonder sterk. Wees dus voorzichtig met zonnen en zet bij uitstapjes in de volle zon iets op je hoofd. Omdat je in de droge hitte ongemerkt veel vocht verliest, moet je steeds veel blijven drinken en wat extra zout op je eten strooien. Warme dranken zijn over het algemeen beter dan ijskoude. Je maag en darmen worden dan minder belast. Het water uit de kraan kun je beter niet drinken. Flessen gezuiverd drinkwater zijn bijna overal te koop. Mocht je diarree krijgen, let er dan vooral op dat je het extra vochtverlies compenseert: veel (slappe) thee, mineraalwater of eventueel cola zonder prik. Het zouttekort kun je opheffen met ORS (Oral Rehydration Salts) of bouillon. Het heeft geen zin bij buikloop te vasten. Door niet te eten geef je je maag en darmen wel rust, maar verzwakt je lichaam nog meer.
Lees voor meer informatie het boekje ‘Hoe blijf ik gezond in de Tropen’ (uitgave KIT) of kijk op internet, zie onder andere: www.gezondopreis.nl.

Volwassen personen mogen belastingvrij 200 sigaretten, 25 sigaren of 200 gram tabak en 1 liter sterke drank invoeren. Je videocamera of andere kostbare apparatuur moet je bij binnenkomst in je paspoort laten aantekenen en bij vertrek weer laten afstempelen. Bij diefstal zou je anders problemen krijgen.
Het is ten strengste verboden antiquiteiten uit te voeren. In twijfelgevallen of voor uitvoer van antiek kun je om een vergunning vragen via de antiquair waarbij je de aankoop doet. 

Er geldt een uitvoerverbod voor souvenirs die gemaakt zijn van beschermde dier- of plantensoorten. Tot deze soorten behoren onder meer koralen, grote schelpen, (zee)schildpadden, slangen, krokodillen, hagedissen, papegaaien, vlinders, orchideeën en cactussen. Toch worden er in Egypte producten te koop aangeboden waarin (delen) van bedreigde dier- en plantensoorten zijn verwerkt: tassen, riemen, schoenen, sieraden e.d. Let er bij de aankoop van dit soort souvenirs op dat het een geldig CITES-certificaat heeft. Nederland en België zijn aangesloten bij de Washington Conventie (Verdrag over de Internationale Handel in Bedreigde Soorten, afgekort als CITES) en treden streng op tegen overtredingen. Meer informatie over de belangrijkste beschermde soorten met een opsomming van de bekendste ‘foute’ souvenirs vind je op www.wnf.nl/souvenirs of www.minlnv.nl/cites.

In Egypte is het over het algemeen 1 uur later dan in Nederland en België.
De zomertijd gaat echter later in (half april) dan in Nederland en België; (laatste zondag van maart). Vanaf de laatste zondag van maart tot half april is er dan ook geen tijdverschil met Nederland en België.

De wintertijd gaat eerder in (half september) dan in Nederland en België (laatste zondag van oktober). Vanaf half september tot de laatste zondag van oktober is er tijdelijk geen tijdverschil, totdat ook in Nederland en België de wintertijd ingaat.

Over het algemeen hoef je je in Egypte niet onveilig te voelen. Zakkenrollen, tasjesroof en straatovervallen komen echter overal ter wereld voor, in Egypte vooral in de grote steden. Het is daarom verstandig om op je eigendommen te letten en mensen niet de gelegenheid te geven je spullen te stelen. Geld en belangrijke papieren kun je beter op je lichaam dragen, bijvoorbeeld in zakjes aan de binnenkant van je kleding of in een geldbuidel. Verdeel geld en documenten over verschillende plaatsen en meer personen. Stop een klein geldbedrag in je portemonnee zodat je niet al je geld kwijt bent als je zakken gerold worden. Laat geen geld of kostbare zaken los slingeren in de kamer.Draag foto- en filmapparatuur in een tas of rugzak, en loop niet te koop met sieraden. Maak kopieën van belangrijke reisdocumenten zoals het paspoort, visa, vliegtickets en verzekeringspapieren. Je kunt deze gegevens ook scannen en naar je eigen mailadres sturen zodat je er in elk willekeurig internetcafé over kunt beschikken.

In bepaalde delen van Egypte hebben islamitische fundamentalisten het voor het zeggen. Het afgelopen decennium hebben zich een aantal incidenten voorgedaan waarbij toeristen het doelwit waren. De controle door het leger en de politie is echter aanzienlijk, zeker op plaatsen waar veel toeristen komen.
Voor actuele informatie over de veiligheid in Egypte kun je je wenden tot het ministerie van Buitenlandse Zaken, algemene informatie: tel. 070-3486789; voor reisadviezen: tel. 070-34847600 of website: www.minbuza.nl onder ‘reizen en landen’. Op deze website kun je ook de informatiefolder downloaden Wijs op Reis. Ook op de website van het Belgische ministerie van Buitenlandse Zaken www.diplomatie.be vind je nuttige reisadviezen.

Openingstijden worden in Egypte niet strikt gehanteerd. Postkantoren zijn elke dag (behalve op vrijdag) geopend van 8.30 tot 15.00 uur. De meeste winkels zijn open tussen 9.00 en 20.00 uur en sluiten in de zomer vaak van 14.00 tot 16.00 uur. Sommige zaken sluiten op vrijdag, andere, bijvoorbeeld die in de bekende bazaarwijk Khan al-Khalili, op zondag.

De meeste monumenten zijn te bezichtigen tussen 7.00 en 16.00 uur en op vrijdag en feestdagen in elk geval 's morgens, maar meestal ook 's middags. Musea zijn dagelijks geopend van 9.00 tot 16.00 uur en sluiten tegenwoordig vaak tijdens het vrijdaggebed. Moskeeën zijn op vrijdag tijdens de gebedsdiensten niet voor toeristen toegankelijk.